Çukurca Mehmet Turan Evi

Kalenin güney yamacında Kale Mahallesi’nde, batı uçta yer almaktadır. Basamaklı dar bir yoldan eve ulaşılmaktadır Günümüzde evde oturan bulunmamaktadır.

Kayalık yamaca uydurulmuş, doğu batı doğrultusunda, iki katlı olarak düzenlenmiştir. Kuzeyden ana kayaya yaslanmaktadır. Doğu cephe, 10.30 m uzunluğunda olup, kuzey tarafından sivri kemerli bir açıklıkla iç avluya girilmektedir. Burası iki kademeli kayalık bir zeminden ibarettir. 15.30 m uzunluğunda ve yaklaşık 3.80 m genişliğinde, doğu ve batıdan duvarlarla sınırlandırılmıştır. Kuzeyi kayalık, güneyinde odalar sıralanmaktadır. Üzeri odalarla aynı seviyede ahşap hatılı düz toprak dam örtülüdür. Burada kayaya oyulmuş bir dibek dikkat çekmektedir.

Doğu cephedeki açıklık, dıştan ve içten iki kademeli sivri kemerli şeklindedir. Dış ve iç, 1.80 m genişliğinde arası 1.40 m ’dır. Düzgün kesme taşlarla yapılmıştır.

Altta üç bodrum ve üzerindeki üç oda- dan müteşekkildir. Odalara iç avludan düz atkı taşlı kapılarla girilmektedir. Doğudaki birinci oda, 4.70 m x 4.50 m ölçülerinde kareye yakın bir plan göstermektedir. Girişten sonra. 1.30 m ’lik bir ön bölüm yer almaktadır. Burası ince dalların yatay sepet örgüsü şeklinde örülüp sıvan- masıyla oluşturulmuş, perde duvarla ayrılmış- tır. Bu kısmın doğusunda 3 basamaklı bodruma inen merdivenler mevcuttur. İkinci bir kapıyla asıl oda güneyindeki 1.30 m açıklıklı pencere ile aydınlatılmaktadır. Doğu duvarına yarım da- ire bir ocak nişi ile bunun iki yanında birer dolap nişi açılmıştır. Ayrıca güney duvarının batı köşesinde bir diğer dolap nişi yer almaktadır.

Ortadaki ikinci odaya da bir ön bölüntüden geçilmektedir. Aynı örgüyle bölünmüş, doğusunda bodruma inen merdivenler, kuzey duvarının batı tarafında iki dolap nişi yer al- maktadır. Ön bölümle birlikte 4.70 m x 3.50 m ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Doğu duvarının ortasında yarım daire bir ocak ve iki yanında dolap nişleri yer almaktadır. Güney duvarının ortasında, 1.90 m genişliğinde büyükçe bir açıklık mevcuttur. Batı duvarının güney köşesine 0.80 m genişliğinde ve 0.50 m derinliğinde bir abdestlik açılmıştır. Ayrıca batı duvarına iki, güney duvarına da bir dolap nişi yerleştirilmiştir.

Çukurca Tarihi Taş Evleri

Bodrum kattaki odalardan doğudaki 4.60 m x 4.50 m ölçülerinde kare planlıdır. Üstten yedi basamaklı taş merdivenle inilmektedir. Kuzeyden duvar kayaya yaslanmıştır. Güney duvarına üç mazgal pencere açılmıştır. Orta- daki bodrum katına girilememiştir. Batıdaki ise, dikdörtgene yakın planlı ve güneyden 5.90 m, kuzeyden 5.40 m genişliğinde, boylamasına 3.50 m ölçülerindendir. Güney duvarının ortasına bir ocak nişi iki yanında birer mazgal pencere, batı duvarına ise iki mazgal pencere açılmıştır.

Gerek bodrumun ve gerekse üst katın örtüleri düz ahşap hatılı ve toprak dam şeklindedir. Yapının güney duvarında düzgün kesme taş, diğer kısımlarında moloz taş kullanılmıştır Herhangi bir süsleyici unsur bulunmamaktadır Tarihi ile ilgili bir bilgi mevcut olmayıp, ancak 18-19. yüzyıllardan kalma olabileceği tahmin edilmektedir.

        Çukurca Dervişoğlu Konağı

Kale Mahallesi’ndeki konak, kalenin güney eteğinde sıralanan taş evlerin arasında kalmaktadır. Yaklaşık ortaya yakın bir yerde bulunmaktadır. Doğusundaki Piruzbeyoğlu konağına bitişik olarak yapılmıştır. Yapı kule tipli olarak çok katlı şekilde inşa edilmiştir. Günümüzde örtü ile ara katların bölüntüleri yıkılmış durumdadır.

Konağın doğu batı doğrultusunda dikdörtgen planı, dıştan 8.5m x 6.5m ölçülerinde bir alana oturmaktadır. Zemin kat üzerinde üç kat daha bulunmaktadır. Zemin kata batı cephenin kuzeyine kaydırılmış bir kapı ile girilmektedir. Kapı dıştan düz atkı taşlı, içten yuvarlak kemerli bir açıklık şeklindedir. Kapı dıştan 0.90 m içten 1.20 m genişliğinde açıklığa sahiptir. Aynı duvarın ortaya yakın bir yerine açılmış bir mazgal pencere bulunmaktadır. Bunun dışında diğer duvarlarda herhangi bir açıklık yoktur.

Birinci kat, zeminin üzerinde aynı ölçülere sahip tek mekândan ibarettir. Kuzey cephenin doğu köşesine yakın bir yerden kapı ile girilmektedir. Kapı içten yuvarlak kemerli bir girinti teşkil etmektedir. Bunun içerisindeki açıklık dıştan düz atkı taşlıdır. İçten 1.10 m, dıştan 0.80 m genişliğe sahiptir. Bu katın doğu duvarı sağır olup, diğer duvarlarda kapı, pen- cere, ocak ve dolap nişleri yer almaktadır. Kuzey duvarında kapıdan başka, duvarın yüzeylerine dolap nişleri yerleştirilmiştir. Dikdörtgen biçiminde üç dolap nişi, yaklaşık aynı seviyede ve duvarın ortasına yakın bir kesiminde yer al- maktadır. Ortadaki diğerlerine göre daha büyük tutulmuştur.

Batı duvarının ortasına bir ocak nişi yerleştirilmiş, üç tane de mazgal pencere açılmış- tır. Ocak- 0.60 m genişlik ve 0 50 m derinlik- te, yarım daire kavisli, dar ve uzun üçgen bir görünüme sahiptir. İki yandan dizilmiş üstte  birleşen taş sıraları ile belirginleştirilmiştir. Mazgal pencerelerden ikisi ocağın sağ ve solunda, üçüncüsü üst kesimde katın bitiş hizasına kadar devam etmektedir.

Güney duvarına ikisi normal. ikisi de mazgal açıklıklı dört pencere açılmıştır. Biri batı köşede, biri de ortada dıştan içe daralan iki mazgal pencere yer almaktadır. Pencereler ise dıştan düz dikdörtgen açıklıklı, içten sivri kemerli bir girinti oluşturmaktadır. Katın bitiminde kuzey ve güney duvarlarda eşit aralıklı ahşap hatıl yerleri bulunmaktadır. Ayrıca bunların arasına bir mazgal pencere daha açılmıştır. Duvarları çamurla sıvanıp, badanalanmıştır.

İkinci kat, yine aynı ölçülerde, duvarla- rının büyük bir kısmı sağlamdır. Taban ve tavanı çökmüştür. Tavandan iki ahşap hatıl kalmıştır Buraya kuzey cephenin doğu tarafına kaydırılmış, içten sivri kemerli bir girinti teşkil eden ve dıştan dikdörtgen düz atkılı bir kapı ile girilmektedir. Aynı duvara içten yerleştirilmiş dört dolap nişi bulunmaktadır. Dikdörtgen biçimdeki nişlerden ikisi altta, biri bunların üst ortasında ve diğeri kapının sol üst yanında yer almaktadır.

Çukurca Dervişoğlu Konağı

Güney duvarın doğu tarafı yıkılmıştır. Bu duvar yüzeyine bir ocak nişi ile biri normal, ikisi mazgal şeklinde üç pencere açılmıştır. Ocak batı tarafa kaydırılmış, dışa taşıntısı olayan üstten yuvarlak kemerli şekilde sonlanan dikine dikdörtgen görünüşlüdür. Duvarın daha batısında köşede kalan bir mazgal pencere açıklığı yer almaktadır. Ocağın doğusundaki normal pencere içten sivri kemerli bir girinti teşkil etmekte; bunun ortasındaki açıklık ise dikdörtgen biçimdedir. Diğer mazgal pencere duvarın yıkılan kısmında bulunmaktadır.

Üçüncü katın taban seviyesinden itibaren duvarları yıkılmıştır. Ancak batı ve kuzey duvarında bazı kısımları kalmıştır. Kalan duvarlardan kuzey duvarın ortasında bir ocak nişi bulunmaktadır. Bunun doğusunda kapı ile ba- tısında bir dolap nişinin olduğu, kalan izlerden anlaşılmaktadır. Duvarları harçla tutturulmuş, düzgün sıralı moloz taşlarla örülmüştür. Dış cephelerde taşlar daha düzgün tutulmuştur. Tavan ve tabanlarda ahşap hatıllar kullanılmıştır. Dıştan pencere açıklıkları cepheleri hareketlen- dirmektedir. İçten normal ve mazgal pencereler ile dolap ve ocak nişleri dikkat çekmektedir.

Yapının tarihlendirilmesine ilişkin kitabe veya herhangi bir belge mevcut değildir. Halktan dinlediğimiz bazı görüşlere göre. 17 yy. sonlarından veya 18 yy başlarından kalmış olabilir.

         Çukurca Piruzbeyoğlu Konağı

Kale mahallesinde Dervişoğlu Konağı’nın doğu bitişiğinde yer almaktadır. Kule tipli olarak, çok katlı şekilde inşa edilmiştir Günü- müzde zemin katı yıkıntılarla dolmuş, içerisinde ağaçlar çıkmıştır. Birinci ve ikinci katların güney ve batı duvarları ile kısmen doğu duvarı sağlam kalmış, kuzey duvarına bitişik, kuzey batı köşeye dıştan bir ahır yapılmıştır.

Konağın kare bir planı vardır Dıştan 7.80 m x 7.80 m, içten ise, 6.20 m x 6.20 m ’lik öl- çülere sahiptir. Zemin kat üzerinde bir ve ikinci katların durumu belirlenebilmektedir. Bütün katlar aynı büyüklükte karşımıza çıkmaktadır.

Çukurca Piruzbeyoğlu Konağı

Aynı katın doğu duvarının ortaya yakın bir yerinde bulunan dolap nişi dışında herhan- gi bir açıklık yoktur. Kuzey duvarı da sağır tutulmuştur. İki duvarın kuzeydoğu köşesi yıkık durumdadır.

İkinci kata da batı cephenin kuzeyinden bir kapı ile girilmektedir. Kapı içten sivri kemerli, dıştan dikdörtgen açıklıklı olup, dıştan kapatılmıştır. Güney cephesine aynı şekilde üç pencere, bunların üzerinde birer dolap nişi ile ortaya yakın bir yerde ocak nişi açılmıştır.

Pencereler üstten ahşap hatılı dikdörtgen girinti oluşturmaktadır. Ocak aşağıdan yukarıya doğru daralan üçgen bir görünüme sahiptir. Üçü pencerelerin üzerinde, biri ocağın sol üst tarafında olmak üzere dikdörtgen şekil- li dört dolap nişi aynı hizada sıralanmaktadır. Bunlar da üstten ahşap hatılıdır.

Yapıda duvarlar harçla tutturulmuş moloz taş örgülüdür. Duvar kalınlıkları 0.80 m’dir. Dış cephelerde taş sıraları daha düzenli dizilmiştir Özellikle Güney cephe, iki kata ait aynı hizada sıralanan pencerelerle hareketlendirilmiştir. Örtü ve tabanda, yıkılmış olan ahşap hatıllar kullanılmıştır. Aynı hatıllar, pencere ve dolap nişlerinin üzerinde de görülmektedir.

Kule tipli bir özellik taşıyan konak, Çukurca’nın önemli sivil mimari örneklerinden bi- rini teşkil etmektedir

          Çukurca Enver Parlak Evi

Çukurca’nın Cumhuriyet Mahallesi’nde yer almaktadır. Doğu batı doğrultusunda, 17.70 m x 14.70 m dış ölçülere sahip, dikdörtgen bir alana oturmaktadır. Ev üç katlı olarak İnşa edil- miş olup, zeminin üzerinde iki kat daha yer al- maktadır Bunlardan en üstü köşk katıdır.

Zemin kata batı cephenin ortasından bir kapı İle girilmektedir. Kapı sivri yuvarlak kemerli bir açıklık şeklindedir. Girinti 2.00, kapı açıklığı ise 1.60 m genişliğindedir. Sonradan iki yandan ve alttan örülen duvarla kapı daraltılmış olup, dikdörtgen bir açıklığa dönüştürülmüştür. Kapı- dan sonra ulaşılan hol, doğu batı doğrultusunda uzanan, derinlemesine planlıdır.

13.10 m uzunluğunda ve 3.50 m genişliğindeki holün iki yanında karşılıklı üçer oda sıralanmaktadır Bugün girilemeyen bu odalar, 4.10 m x 5.40 m ölçülerinde dikdörtgen planlı olup, kuzey ve güney duvarlarına birer, batı duvarına ise ikişer mazgal pencere açılmıştır. Hole açılan kapıları ise, dikdörtgen, düz ahşap hatılı olarak yapılmışlardır. Üstten ahşap hatılı desteklerle örtülmüştür. Bu aynı zamanda üst katın tabanını teşkil etmektedir.

Çukurca Piruzbeyoğlu Konağı

Holün doğusundaki ters “U” şeklinde dolanan taş merdivenle birinci kata çıkılmaktadır. Ortasında zemin kattaki gibi bir hol ve iki yanında üçer oda yer almaktadır. Holün batı tarafında kapının üzerine denk gelen kısımda ahşap balkon kaldırılarak, buraya bir pencere yapılmıştır. Ayrıca hol batıdaki odaların hizasında sonradan bölünerek bir ara oda oluşturulmuştur.

Batıda yer alan odalardan kuzeydeki 3.40 m x 5.40 m ölçülerinde dikdörtgen planlı olup, batı duvarındaki bir pencere ile aydınlatıl- maktadır. Sıva ve örtüsü yenilenmiş olan oda- nın kuzey duvarının doğu köşesinde bir dolap nişi bulunmaktadır. Güneydeki oda ise, 5.60 m x 4.00 m ölçülerinde dikdörtgen planlı olup, gü- ney ve batısında pencereler yer almaktadır. Bu- rası da yenilenmiş olup, kapının arkasına denk düşen doğu duvarına bir dolap nişi açılmıştır. Ortadaki odalardan kuzeydeki 5.40 m x 4.00 m ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Doğu ve batı duvarlarında birer dolap nişi, kuzey duvarında

ortada ocak, bunun iki yanında ise birer pen- cere yer almaktadır. Güneyindeki oda ise, 5.60 m x 3.50 m ölçülerindedir. Güney duvarına iki pencere açılmıştır. Batı duvarında üç, doğuda da bir dolap nişi bulunmaktadır.

Büyük ölçüde harap olan doğudaki oda- lardan kuzeydeki 5.40 m x 4.00 m ölçülerinde, kuzey duvarına iki mazgal pencere ve ortasına dolap nişi; doğu duvarına ise yine iki mazgal pencere ve ortasına bir ocak açılmıştır. Güney- deki oda 5 60 m x 4.00 m ölçülerindedir. Güney duvarına iki mazgal pencere, batıya bir dolap nişi, kuzeye iki dolap nişi, doğuda ortada ocak ve yanlarında birer dolap nişi açılmıştır. Bu iki odanın tavan ve tabanları yıkılmış durumdadır.

Evin köşk katına ve dama holün doğu tarafındaki yine ters “U” şeklinde ahşap bir merdivenle çıkılmaktadır. Bugün bu merdiven yıkıktır. Dışarıdan seyyar bir ağaç merdivenle dama çıkılmaktadır. Batı tarafında toprak genişçe bir düz damın gerisinde yer almaktadır. Ortada eyvan şeklinde bir mekân ve bunun iki yanında birer oda yer almaktadır. Odalara eyvandan birer kapı ile girilmektedir. Kuzeydeki oda, 5.40 m x 4.00 m ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Kuzey duvarına içten dikdörtgen girinti teşkil eden iki pencere ve ortasına bir ocak nişi açılmıştır. Doğu duvarında birbirine eşit büküklükte dört dolap nişi sıralanmaktadır. Dama bakan batı duvarında ise ortada bir pencere ile bunun güneyine yerleştirilmiş bir dolap nişi yer almaktadır.

Güneyindeki odanın kuzey ve güney duvarı dama doğru taşıntı yapmaktadır. 5.60 m x 4.00 m ölçülerindeki odanın güney duvarına iki pencere ile ortasına bir ocak nişi yerleştirilmiştir. Batısına iki pencere ile dikdörtgen bir dolap nişi; kuzeyine ise kapının dışında iki dolap nişi açılmıştır. Bu iki oda ile köşk katı evin en dikkat çekici yanını oluşturmaktadır.

Evin batı cephesini, ortadaki sivri kemerli bir kapı, üst katta ise, ortadaki balkon açıklığı ile yanlardaki pencereler hareketlenmektedir. Yine kuzey ve güney cephelerin mo- notonluğunu dikdörtgen açıklıklı pencereler gidermektedir. Duvarları tamamıyla haçla tut- turulmuş, moloz taşlarla örülmüştür. Dış cephelerde taşlar düzgün sıralıdır Kapıda ise kesme taş kullanılmıştır. Oda kapıları, pencere ve üst örtülerde ahşap hatıllar görülmektedir.

1999 yılında büyük ölçüde sağlam olan ve kullanılan evin 2002 yılında tamamına yakını yeni ev yapmak maksadıyla yıkılmıştır. Tescil edilemediği için evin yıkımına herhangi bir müdahale edilememiştir. Yapının tarihlendirilmesi konusunda kesin bir veri yoktur. Edinilen izlenim ve genel durumu 18-19 yüzyıllardan kalabileceği şeklindedir.

           Şemdinli Bağlar (Nehri) Kayme Sarayı

Bugünkü ilçe merkezine 15 km uzaklık- ta, stabilize bir yol ile Bağlar köyüne ulaşılmaktadır. Yöre için dini turizm açısından önemli bir ziyaret yeridir. Eski ilçe merkezi olan Nehri burasıdır. Osmanlı Devleti’nin son döneminde Şemdinli Şeyhleri tarafından idare edilmiştir. Bunlardan Seyyid Taha ve Seyyid Abdullah gibi zatların mezarları buradadır. Günümüzde bir iki hane ikamet etmektedir.

Saray, Köyün evlerinin batısında, eski yerleşim yerinin kuzeyinde kalmaktadır. Kuzey güney doğrultusunda dikdörtgen planlı ve iki katlıdır. Kuzey cephenin ortasından sivri kemerli bir kapı açıklığı ile yapıya girilmektedir. Kapının iki yanında birer kitabe bulunmaktadır. İçerisi büyük ölçüde yıkılmış, sadece batı ve kuzey du- varları ile güney cephesinin bir kısmı kalmıştır. Gerek içerisi ve gerekse dışarısında çıkan çalı ve ağaçlar yapıyı büyük ölçüde kapatmıştır.

Plan olarak her iki katın da ortadan ikiye bölünmüş bir hol ve buna açılan iki yandaki dörder odadan meydana geldiği anlaşılmakta- dır. Her odanın dışarıya açılan ikişer penceresi cepheleri de hareketlendirmektedir. Dış cephe duvarları kesme taş kaplamalı olarak gerçekleştirilmiştir. İçerisinde odaların duvarları ise moloz taş örgülüdür.

Günümüzde plan ve rölevelerinin sağlıklı olarak çıkarılması için temizlik çalışmalarına ih- tiyaç vardır. Bu nedenle 1995 yılında tarafımdan yayınlanan sarayın planı ile yetinilmiştir. Bu da o bir rölöve çalışması olmayıp, sadece plan bazında yapıyı tanıtmaya yöneliktir. Tescilli olup, yapı üzerinde 2011 yılı itibarıyla kazı ve temizlik çalışmaları ile rölöve, restitüsyon ve restorasyon çalışmalarına başlanmıştır.

Kayme Sarayı

Nehri’nin güneybatısında çayın kenarı- na kurulmuştur. Kuzey güney doğrultusunda dikdörtgen planlı yapının sadece güney giriş cephesi kısmen ayakta kalmıştır. Geriye kalan kısımlar tamamen yıkılmış, bir taş yığını haline gelmiştir.

Planı ve rölövesinin yapılabilmesi için büyük bir temizlik çalışmasına ihtiyaç vardır. Tahmini olarak 30.00 m x 25.00 m ebatlarında bir alana oturmaktadır. Yapının üç katlı olduğu eski resimlerden anlaşılmaktadır. Tamamı düz- gün kesme taş işçiliği göstermektedir.

Güney cephedeki mevcut kalıntılardan ayakta kalan kısmın 14.50 m olduğu görülmüş- tür. Kapının bulunduğu orta kısım içe doğru girinti teşkil etmekte, ortada sivri kemer açıklıklı ve kademeli kapı ile iki yanında pencereler yapıyı anıtsal bir hüviyete büründürmektedir. İçerisinin ortada bir hol ve bunun iki yanındaki odalardan meydana geldiği görülebilmektedir. Kapı ve pencereler kenarlardan kademeli silme-